۱. شانگهای؛ آزمون چندجانبهگرایی در برابر یکجانبهگرایی ستیزهجویانه
حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران که این روزها به مرحله هدفگیری زیرساختها رسیده، به یکی از مهمترین آزمونهای نظم امنیتی بینالمللی، بهویژه برای سازمانهای منطقهای، تبدیل شده است. در این میان، سازمان همکاری شانگهای بهعنوان بزرگترین نهاد منطقهای اوراسیا، یکی از صریحترین مواضع را در مخالفت با اقدامات نظامی علیه ایران اتخاذ کرده است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، اعلام کرد که بیانیه پایانی شورای وزیران خارجه شانگهای، تجاوز نظامی آمریکا علیه ایران را محکوم کرده و آن را نقض آشکار حقوق بینالملل و اصول بنیادین منشور ملل متحد دانسته است. این موضعگیری نشان میدهد که شانگهای برخلاف بسیاری از نهادهای بینالمللی که موضعی محتاطانه یا دوپهلو اتخاذ کردهاند، خود را در جایگاه مدافع اصول حقوق بینالملل در برابر اقدامات یکجانبه تعریف میکند.
۲. اصول بنیادین؛ حاکمیت، تمامیت ارضی و مخالفت با زور
سازمان همکاری شانگهای در بیانیههای رسمی خود، بارها بر اصولی تأکید کرده که مستقیماً با ماهیت حملات آمریکا به ایران در تناقض است. این سازمان در بیانیهای که در مارس ۲۰۲۶ صادر شد، بر ضرورت تضمین حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی ایران تأکید و از همه طرفها خواست خویشتنداری کنند و از اقداماتی که میتواند اوضاع را تشدید کند، خودداری نمایند. این سازمان همچنین به صراحت اعلام کرده که مخالف دخالت در امور داخلی ایران و استفاده از زور یا تهدید به زور در روابط بینالمللی است و اقدامات تحریمی یکجانبه را تهدیدی جدی برای ثبات اقتصادی کشورها و رفاه مردم دانسته است. بیانیه دیگر شانگهای در تاریخ ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶ نیز ضمن ابراز نگرانی عمیق از حملات مسلحانه علیه ایران، استفاده از زور را غیرقابلقبول خوانده و تنها راه حل مناقشه را مبتنی بر گفتوگو، احترام متقابل و حقوق بینالملل دانسته است. این مواضع، پایبندی سازمان به نظم چندقطبی و نقش محوری سازمان ملل در حفظ صلح و امنیت بینالمللی را بازتاب میدهد.
۳. چین و روسیه؛ پیشگامان محکومیت با رویکردی محاسبهشده
چین و روسیه بهعنوان دو عضو کلیدی و قدرتمند سازمان، در صدر کشورهایی قرار دارند که حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی را نقض آشکار حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی ایران توصیف کردهاند. وانگ یی، وزیر خارجه چین، این حملات را مغایر منشور سازمان ملل و حقوق بینالملل دانسته و بر حمایت پکن از حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی ایران تأکید کرده است. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، نیز این حملات را محکوم و بر ادامه هماهنگی مسکو و تهران در مجامع بینالمللی تأکید کرده است. با این حال، تحلیلها نشان میدهد که حمایت عملی روسیه، علیرغم لفاظیهای تند، محدود بوده و کرملین با دقت از اقداماتی که میتواند آن را مستقیماً وارد درگیری کند، اجتناب میورزد. در عین حال، روسیه حمایت از ایران را در چارچوب منافع راهبردی خود برای تضعیف نظم یکجانبهگرای غربی و تقویت نظام چندقطبی تعریف میکند.
۴. اجماع گسترده با سایههایی از اختلاف؛ از پاکستان تا هند
در کنار چین و روسیه، دیگر اعضای سازمان نیز مواضع نسبتاً همسویی اتخاذ کردهاند. وزیر خارجه بلاروس تجاوز نظامی به ایران را ناقض حاکمیت کشورها دانسته و از موضع شانگهای در محکومیت حملات حمایت کرده است. محمد اسحاقدار، وزیر خارجه پاکستان، ضمن اعلام همبستگی اسلامآباد با ایران، حملات رژیم صهیونیستی را محکوم و بر حق ایران برای دفاع مشروع تأکید کرده است. وزرای خارجه قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان نیز بر احترام به حاکمیت کشورها و مخالفت با تشدید درگیری تأکید کردهاند. در مقابل، هند با اتخاذ موضعی محتاطانهتر و با توجه به روابط خود با واشنگتن و تلآویو، صرفاً نسبت به تشدید درگیریها ابراز نگرانی کرده و خواستار خویشتنداری همه طرفها شده است. با این حال، گزارشها نشان میدهد که هند در این دوره از جنگ، برخلاف جنگ پیشین، از بیانیه شانگهای حمایت کرده است. این تنوع در مواضع، نشاندهنده چالشهای پیش روی سازمان در دستیابی به اجماع کامل درباره موضوعی با چنین ابعاد ژئوپلیتیکی گسترده است.
۵. فراتر از یک موضعگیری سیاسی؛ دفاع از منافع راهبردی و نظم چندقطبی
حمایت سازمان همکاری شانگهای از ایران را نمیتوان صرفاً یک موضعگیری سیاسیِ مقطعی دانست؛ این رویکرد ریشه در فلسفه وجودی سازمان و منافع راهبردی اعضای آن دارد. ایران بهعنوان یکی از مهمترین حلقههای اتصال کریدورهای ترانزیتی، نقش کلیدی در پروژههایی نظیر کریدور شمال-جنوب، ابتکار «کمربند و جاده» چین و همکاریهای انرژی میان کشورهای عضو ایفا میکند. گسترش جنگ میتواند مسیرهای حملونقل، تجارت، سرمایهگذاری و انتقال انرژی را مختل کرده و منافع اقتصادی اعضا را بهطور جدی تحت تأثیر قرار دهد. افزون بر این، اعضای سازمان بهخوبی میدانند که اگر اصل احترام به حاکمیت کشورها تضعیف شود و حملات یکجانبه بدون پاسخ سیاسی باقی بماند، این رویه میتواند در آینده امنیت دیگر اعضا را نیز تهدید کند. از این منظر، دفاع از ایران نه صرفاً حمایت از یک عضو، بلکه دفاع از قواعدی است که امنیت جمعی همه اعضا بر پایه آن استوار شده است. عراقچی در نشست اخیر، بهدرستی هشدار داد که «سکوت یا مواضع مبهم جامعه جهانی در برابر تجاوز نظامی، نه تنها آن را متوقف نمیکند، بلکه به الگویی برای تکرار تبدیل خواهد شد»؛ هشداری که فلسفه وجودی همبستگی در برابر یکجانبهگرایی را در کانون توجه شانگهای قرار میدهد.