شکاف میان «بازدارندگی جمعی» و «دیپلماسی چندلایه»
توافق دفاعی سهجانبه مکه میان عربستان، ترکیه و پاکستان با اصل کلیدی «حمله به یکی، حمله به همه» به امضا رسید، اما غیبت مصر بهعنوان نزدیکترین متحد سنتی ریاض، یک علامت سؤال راهبردی برجای گذاشت. دلیل اصلی این غیبت را باید در تفاوت بنیادین میان دو رویکرد امنیتی جستوجو کرد: عربستان در پی ایجاد یک «بازدارندگی جمعی» مستقل از آمریکا است، اما مصر بهطور سنتی به «دیپلماسی چندلایه و حفظ آزادی عمل» اعتقاد دارد. قاهره بهخوبی میداند که ورود به یک پیمان دفاعی الزامآور میتواند آن را به جنگهای فرسایشی بکشاند که اولویت مستقیم امنیت ملی مصر نیست و به همین دلیل، ترجیح میدهد به جای یک شریک نظامی دائمی، یک میانجی فعال با کانالهای ارتباطی باز با تمام طرفهای درگیر باقی بماند.
اختلاف در پروندههای یمن و فلسطین و مانع ترکیه
این اختلاف راهبردی در دو پرونده کلیدی یمن و فلسطین بهوضوح خود را نشان میدهد. در یمن، امنیت مرزهای جنوبی برای ریاض حیاتی است، اما مصر بهعنوان دروازه کانال سوئز، بیش از آنکه درگیر رویارویی نظامی شود، به دنبال حفظ ثبات دریای سرخ و پرهیز از بحرانهای فرسایشی است؛ از همین رو، قاهره کانالهای ارتباطی خود با صنعا را (حتی برای کمکهای انسانی) حفظ کرده است. در پرونده فلسطین نیز، مصر به واسطه مرز مشترک با نوار غزه، ناچار به حفظ ارتباط مستقیم با حماس است، درحالی که دیپلماسی ریاض بیشتر بر نهادهای رسمی فلسطینی متمرکز است. افزون بر این، حضور ترکیه بهعنوان رقیب تاریخی قاهره در این ائتلاف، یک مانع جدی دیگر محسوب میشود؛ هرچند روابط دو کشور در سالهای اخیر بهبود یافته، اما پیوستن به یک پیمان دفاعی با آنکارا، برای مصر یک گام بسیار پرهزینه و دور از محاسبات ژئوپلیتیکی است.
نشانهای از بازتعریف نظم امنیتی در غرب آسیا
در یک جمعبندی کلان، غیبت مصر در مکه نه به معنای فروپاشی روابط ریاض-قاهره، بلکه نشانهای از بازتعریف جدی نظم امنیتی در غرب آسیا است. عربستان سعودی در حال حرکت به سمت یک ساختار بازدارندگی جدید با تکیه بر ظرفیت نظامی ترکیه و قابلیت هستهای پاکستان است. اما مصر، بهعنوان یک قدرت سنتی با محوریت دیپلماسی و میانجیگری، ترجیح میدهد گزینههای خود را باز نگه دارد و از پذیرش ریسکهای یک جنگ نیابتی گسترده در چارچوب یک ائتلاف سختافزاری خودداری کند. این شکاف عمیق نشان میدهد که در معماری امنیتی جدید خاورمیانه، کشورها دیگر صرفاً بر اساس روابط تاریخی یا همپیمانیهای سنتی صفآرایی نمیکنند، بلکه بر اساس «تعریف مشترک از تهدید و منافع ملی» گام برمیدارند؛ تعریفی که در حال حاضر میان ریاض و قاهره به یک نقطه افتراق اساسی رسیده است.