به اشتراک بگذارید

از فلسطین تا یمن؛ تغییر مسیر تاریخی سوریه و آزمون دشوار منافع ملی

احتمال مشارکت نظامی حکومت محمد الجولانی در جنگ عربستان علیه یمن، پنجمین تجربه اعزام نیروهای سوریه به خارج از مرزهای این کشور در تاریخ معاصر را رقم خواهد زد؛ اما آنچه این مداخله را از تجربه‌های پیشین متمایز می‌کند، نه مقصد جغرافیایی، بلکه ماهیت منازعه و نسبت آن با منافع ملی و جایگاه منطقه‌ای دمشق است، جایی که همکاری با ریاض ممکن است در کوتاه‌مدت به منابع مالی بیانجامد، اما وابستگی به اولویت‌های امنیتی عربستان را نیز افزایش داده و سوریه را به موقعیت بازیگری وابسته تقلیل می‌دهد.

از فلسطین تا یمن؛ تغییر مسیر تاریخی سوریه و آزمون دشوار منافع ملی

نگاهی به تاریخ معاصر سوریه نشان می‌دهد که حضور نظامی این کشور در خارج از مرزهایش همواره تابع مجموعه‌ای از ملاحظات سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیکی بوده است. از مشارکت در جنگ ۱۹۴۸ برای دفاع از فلسطین و مقابله با تأسیس رژیم صهیونیستی، تا مداخله در بحران اردن در سال ۱۹۷۰ برای حمایت از مقاومت فلسطینی، و از ورود به لبنان در سال ۱۹۷۶ برای اثرگذاری بر موازنه قدرت، تا پیوستن به ائتلاف بین‌المللی برای آزادسازی کویت در سال ۱۹۹۱. تجربه سال ۱۹۹۱ از این جهت اهمیت دارد که نشان داد مشارکت نظامی خارجی برای دمشق می‌تواند علاوه بر اهداف امنیتی، ابزاری برای کسب امتیازات سیاسی و اقتصادی نیز باشد؛ الگویی که اکنون در پرونده احتمالی یمن بار دیگر مطرح شده است. با این حال، شرایط کنونی سوریه با سال ۱۹۹۱ تفاوت‌های بنیادین دارد: حکومت جدید در شرایطی به دنبال تثبیت موقعیت داخلی و بازسازی ساختارهای نظامی و اقتصادی خود است که کشور پس از سال‌ها جنگ داخلی با بحران عمیق زیرساختی، فقر و بی‌ثباتی اجتماعی مواجه است و تأمین منابع مالی برای اداره دستگاه حکومتی و پرداخت حقوق نیروهای نظامی، به یکی از اولویت‌های فوری دمشق تبدیل شده است.

بُعد دیگر این معادله، به ماهیت جنگ یمن و تفاوت آن با بحران‌های پیشین بازمی‌گردد. پرسش مهم آن است که آیا ورود نظامی حکومت جولانی به جنگ علیه یمن در حمایت از نیروی متجاوز، می‌تواند همان اعتبار و مشروعیتی را برای دمشق ایجاد کند که مشارکت در دفاع از آرمان فلسطین و امنیت اعراب در برابر توسعه‌طلبی رژیم صهیونیستی به همراه داشت؟ در حالی که حمایت از فلسطین و مقابله با رژیم صهیونیستی طی دهه‌های گذشته یکی از مؤلفه‌های اصلی جایگاه منطقه‌ای سوریه بوده است، مشارکت در جنگ علیه یک بازیگر منطقه‌ای که در سال‌های اخیر یکی از پایه‌های اصلی حمایت از آرمان فلسطین و مخالف توسعه‌طلبی رژیم صهیونیستی در سوریه، لبنان، غزه و کرانه باختری بوده است، می‌تواند برداشت‌های منفی را درباره حاکمیت جدید دمشق در افکار عمومی جهان عرب و فضای اسلامی ایجاد کند. این تغییر مسیر، نه‌تنها اعتبار عربی و اسلامی سوریه را خدشه‌دار می‌کند، بلکه این پرسش را مطرح می‌سازد که آیا دمشق در حال تبدیل شدن از یک بازیگر مستقل با نقش اثرگذار در معادلات منطقه‌ای به ابزاری نظامی و امنیتی در دست قدرت‌های دیگر است.

در نهایت، آنچه این معادله را پیچیده‌تر می‌کند، پیامدهای احتمالی مشارکت نظامی سوریه در جنگ یمن بر جایگاه ژئوپلیتیکی این کشور است. سوریه طی چند دهه گذشته، با وجود محدودیت‌های اقتصادی و نظامی، تلاش کرده بود به واسطه موقعیت جغرافیایی، نقش خود در منازعه فلسطین و لبنان و روابط راهبردی با بازیگران منطقه‌ای، جایگاهی فراتر از ظرفیت‌های مادی خود در معادلات غرب آُسیا به دست آورد. این جایگاه، صرفاً محصول قدرت نظامی نبود، بلکه از توانایی دمشق برای اثرگذاری بر معادلات منطقه‌ای و ایفای نقش در موازنه میان قدرت‌های مختلف ناشی می‌شد. اکنون اما نزدیکی امنیتی و نظامی حکومت جدید سوریه به عربستان و احتمال پیوستن آن به ترتیبات جدید منطقه‌ای، می‌تواند مسیر متفاوتی را برای این کشور رقم بزند. همکاری با ریاض ممکن است در کوتاه‌مدت به دستیابی به منابع مالی بیانجامد؛ اما در عین حال، وابستگی به اولویت‌های امنیتی عربستان را نیز افزایش می‌دهد و این نظام سوریه را به موقعیت مزدوری و بازیگری وابسته تقلیل می‌دهد. در کنار این مسئله، هزینه‌های احتمالی امنیتی و سیاسی مشارکت در جنگ یمن نیز نباید نادیده گرفته شود؛ ورود به یک منازعه منطقه‌ای می‌تواند سوریه را در معرض واکنش نظامی بازیگران مخالف این مداخله قرار دهد و حتی روند بازسازی و تثبیت امنیت داخلی را تحت تأثیر قرار دهد. تفاوت میان این دو رویکرد، تفاوت میان برخورداری از یک نقش مستقل در معادلات منطقه‌ای و تبدیل شدن به ابزار نظامی و امنیتی قدرت‌های دیگر است.

پربازدیدترین