تصمیم دولت عراق برای بستن گذرگاه مرزی شیب، معروف به مرز چذابه، در شرایطی اتخاذ شده که به گفته دو منبع سیاسی عراقی، واشینگتن برای بستن گذرگاههای مرزی عراق با ایران فشار وارد میکند و این موضوع از سوی وزارت خزانهداری آمریکا نیز در گفتوگو با نخستوزیر عراق، علی الزیدی، مطرح شده است. اگرچه مقامهای عراقی دلیل رسمی و تفصیلی تصمیم اخیر را بهطور شفاف اعلام نکردهاند و رویترز نیز تعطیلی گذرگاه شیب را با استناد به منابع خود، اقدامی با دلایل امنیتی فوری توصیف کرده است، اما نقش فشار آمریکا در این تصمیم جدی و قابل بررسی است. مرز چذابه تنها یک گذرگاه جغرافیایی نیست؛ این مسیر بخشی از شبکه اقتصادی و اجتماعی گستردهای است که بازرگانان، رانندگان، زائران و خانوادههای ایرانی و عراقی را به یکدیگر پیوند میدهد. گزارشها نشان میدهد مبادلات تجاری دو کشور در سال گذشته از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفته و محدودیتهای گسترده میتواند بر بازار کالاهای اساسی، اشتغال مرزنشینان و قیمت محصولات کشاورزی در عراق اثر بگذارد.
بُعد دوم این ماجرا، به فشارهای چندلایه و متناقضی بازمیگردد که دولت عراق با آن روبهروست. از یک سو، واشینگتن با استفاده از اهرمهای مالی و امنیتی، بغداد را تحت فشار قرار میدهد تا مبادلات مرزی با ایران را محدود کند. از سوی دیگر، عربستان سعودی نیز در پی حملات منتسب به پهپادهای برخاسته از خاک عراق، خواستار برخورد بغداد با عوامل این حملات شده است و برخی کارشناسان فشار ریاض را نیز در تعطیلی گذرگاه مرزی بیتأثیر نمیدانند. این وضعیت، دولت عراق را در موقعیتی دشوار قرار داده است: از یک سو، باید به تعهدات امنیتی و فشارهای خارجی پاسخ دهد و از سوی دیگر، نمیتواند از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی محدودیت مرزها غافل شود. آنچه این فشارها را پیچیدهتر میکند، مخالفتهای داخلی با محدودیتهای اعمالشده علیه ارتباطات ایران و عراق است. در ماجرای محدودیت پروازهای ایران، گروههای سیاسی و جریانهای مقاومت عراقی به تصمیمهای متأثر از تحریمهای آمریکا اعتراض کردند و بر استقلال تصمیمگیری بغداد تأکید داشتند و گزارشهایی از تجمعات اعتراضی در نجف منتشر شد که در نهایت به ازسرگیری پروازها از این شهر منجر شد.
در نهایت، آنچه این ماجرا را به یک آزمون جدی برای حاکمیت عراق تبدیل میکند، پرسش بنیادین درباره توانایی بغداد در حفظ توازن میان تعهدات امنیتی و روابط راهبردی با ایران است. تجربه نشان داده که فشار اجتماعی و سیاسی در عراق میتواند در بازنگری تصمیمهایی که بر روابط دو ملت اثر میگذارند، نقش داشته باشد و اکنون نیز بعید نیست که فشارهای گسترده افکار عمومی عراق و نارضایتی گروههای مقاومت عراقی در نهایت باعث شود تا دولت بغداد به ناچار بسته شدن و تعطیلی مرز چذابه را لغو کند. عراق کشوری مستقل است و انتظار میرود سیاستهای مرزی آن بر پایه منافع ملی، امنیت واقعی و خواست مردم این کشور تنظیم شود، نه صرفاً در واکنش به فشار قدرتهای خارجی. تهران و بغداد با تکیه بر پیوندهای تاریخی، مذهبی، اقتصادی و جغرافیایی خود میتوانند مسائل امنیتی را از راه گفتوگو و همکاری مشترک حل کنند. تداوم تجارت قانونی، بازگشایی گذرگاهها در سریعترین زمان ممکن و جلوگیری از تبدیل مرزها به ابزار فشار سیاسی، نهتنها به سود ایران، بلکه در راستای منافع اقتصادی و استقلال تصمیمگیری عراق نیز خواهد بود؛ موضوعی که آزمون واقعی برای بغداد در برابر فشارهای خارجی است.