به اشتراک بگذارید

بته‌جقه؛ نقشی ایرانی با تاریخ فراملی

سمیه شیخی، مدرس دانشگاه و طراح چاپ پارچه، بته‌جقه را از مهم‌ترین نقوش هنر ایران با تاریخی فراملی دانست و تأکید کرد که هرچند خاستگاه ایرانی این نقش در پژوهش‌های تاریخ نساجی مورد توجه است، اما این نقش در طول تاریخ میان ایران، هند، کشمیر، آسیای مرکزی و اروپا جابه‌جا و دگرگون شده و برای ماندگاری آن در هنر معاصر، بازخوانی خلاقانه و مستندسازی تاریخی ضروری است.

بته‌جقه؛ نقشی ایرانی با تاریخ فراملی

سمیه شیخی، مدرس دانشگاه و طراح چاپ پارچه، در گفت‌وگو با ایسنا با تشریح خاستگاه و روند تحول بته‌جقه، این نقش را از مهم‌ترین نقوش هنر ایران با تاریخی فراملی دانست و گفت: «در مورد خاستگاه بته‌جقه نظرات متفاوتی وجود دارد؛ برخی منشأ آن را در ایران باستان و خاور نزدیک می‌دانند، برخی آن را تحول‌یافته سرو، درخت زندگی، برگ یا جوانه گیاه می‌دانند و بعضی دیگر بر شکل‌گیری و تکامل آن در حوزه فرهنگی ایران و سپس هند تأکید دارند.» به گفته وی، نمونه‌های اولیه بته‌جقه به هزاره اول میلادی و دوره ساسانی نسبت داده شده‌اند، اما بته‌جقه با فرم مشخص‌تر و به‌ویژه سر خمیده امروزی در دوره‌های بعد تحول پیدا کرد و در اواخر صفوی به شکل بسیار نزدیک‌تری به بته‌جقه امروز رسید. شیخی تأکید کرد: «نمی‌توان با قطعیت گفت بته‌جقه یک نماد کاملاً ایرانی است. خاستگاه ایرانی برای آن بسیار جدی و در پژوهش‌های تاریخ نساجی رایج است، اما این نقش در طول تاریخ میان ایران، هند، کشمیر، آسیای مرکزی و سپس اروپا جابه‌جا و دگرگون شده؛ بنابراین بهتر است آن را یک نقش ایرانی با تاریخ فراملی بدانیم.»

وی با اشاره به اینکه هنرهای نساجی مهم‌ترین بستر تداوم و گسترش بته‌جقه بوده‌اند، گفت: «به‌خصوص ترمه، پارچه‌های نفیس، شال و فرش. بته در نساجی امکان تکرار، تغییر اندازه، قرینه‌سازی و ترکیب با نقوش دیگر را به‌خوبی دارد. هنر پارچه‌بافی و نقش بته‌جقه آنقدر به هم وابسته هستند که امروز گاهی این دو کلمه معادل همدیگر در نظر گرفته می‌شوند؛ مثلاً به جای اینکه بگویند نقش بته‌جقه، می‌گویند ترمه! در حالی که ترمه پارچه‌ای است که نقش بته‌جقه بر خود دارد.» شیخی در پاسخ به پرسش درباره ارتباط این نماد با دین زرتشت و اسلام گفت: «در ایران و نقاط مختلف جهان، درخت زندگی یک موتیف نمادین است که درباره هویت این درخت در هر فرهنگ تفاوت‌هایی وجود دارد. مثلاً در فرهنگ زرتشتی بیشتر سرو به‌عنوان نماد درخت زندگی، پایداری و جاودانگی مطرح می‌شود؛ اما مدرک مستقیمی که ثابت کند بته‌جقه یک نماد رسمی زرتشتی بوده، در دست نیست. پس از اسلام نیز این نقش به حیات خود ادامه داد و در هنر اسلامی به‌عنوان یک نقش گیاهی-تزئینی کاملاً پذیرفته شد.»

شیخی با اشاره به تاریخچه سرو خمیده در فرهنگ ایران توضیح داد: «در فرهنگ زرتشتی، سرو به معنای استقامت، آزادگی و پایداری بوده و این خصوصیت واقعی درخت سرو است که اگر باد شدیدی هم بوزد، معمولاً نمی‌شکند، خم می‌شود و دوباره به حالت اول برمی‌گردد. روایت است که بعد از جنگ اعراب با ایرانیان که زرتشتیان زیادی قتل‌عام شدند و عده زیادی مقاومت کردند، این بته‌جقه‌ها یا نمادهای درخت سرو، سرشان خمیده تصویر می‌شده است؛ هرچند پیش از آن همیشه راست‌قامت و استوار بوده. این معنای نمادین از آن جهت به بته‌جقه نسبت داده شد که سرو خم می‌شود اما نمی‌شکند؛ پس به‌عنوان نماد استقامت ایرانیان قلمداد می‌شود.» وی در پایان با تأکید بر ضرورت بازخوانی خلاقانه و مستندسازی تاریخی بته‌جقه گفت: «اگر بته‌جقه صرفاً به‌صورت یک آیکون تزئینی آماده و تکراری مورد استفاده قرار گیرد، از زمینه تاریخی و معنایی خود جدا و کلیشه‌ای می‌شود. بازخوانی خلاقانه راهکاری است که می‌تواند در کنار جلوگیری از کلیشه‌ای شدن، باعث زنده ماندن این نقش شود. مهم‌ترین وظیفه پژوهشگران و نهادهای فرهنگی، مستندسازی نمونه‌های تاریخی، تعیین تاریخ و محل تولید، ثبت تفاوت‌های منطقه‌ای، تفکیک واقعیت تاریخی از روایت‌های عامه، ایجاد آرشیو تصویری و معرفی بین‌المللی است. مهم‌تر از پژوهشگران، این وظیفه طراحان و هنرمندان است که با به‌روزکردن این نقش و یا حتی کپی کردن با کیفیت بته‌جقه‌های قدیمی و نمایش آن در فضای مجازی جهانی، به تمام دنیا یادآوری کنند که یکی از خاستگاه‌های اصلی بته‌جقه ایران بوده است.»