علامه «عبدالرحمن بن شمس الدین»، یکی از شخصیتهای علمی و عالمان برجسته و عضو انجمن علمای یمن، در گفتوگویی اختصاصی با شبکه الکوثر تأکید کرد که بررسی واقعه غدیر خم با تکیه بر مشترکات اعتقادی میان شیعه و اهل سنت، رویکردی علمی و عینی است که میتواند در نزدیکسازی دیدگاهها و تقویت فرهنگ گفتوگوی اسلامی مؤثر باشد. وی بر اهمیت بازگشت به منابع معتبر نزد مذاهب مختلف اسلامی برای فهم این واقعه و دلالتهای آن اشاره نمود.
علامه ابن شمس الدین در تشریح روش علمی بررسی واقعه غدیر خم از طریق قواسم مشترک میان مسلمانان، اظهار داشت که بهترین روش برای این کار، بررسی سند حدیث و دلالت متن از طریق منابع معتبر نزد مذاهب اسلامی است.
وی اشاره کرد که گام نخست، اثبات صدور حدیث از طریق بررسی سند است و توضیح داد که علمای هر دو فرقه بر صحت اصل حدیث و اثبات آن اتفاق نظر دارند؛ زیرا این حدیث در مهمترین کتب صحاح و مسانید نزد اهل سنت، از جمله صحیح مسلم، سنن ترمذی و مسند احمد، روایت شده است و نیز در کتب معتبر نزد شیعه آمده است.
ابن شمس الدین افزود که مسئله تواتر نیز جنبه مهمی در این زمینه دارد؛ چرا که علمای شیعه و شماری از محققان بزرگ اهل سنت، از جمله ابن حجر عسقلانی و ابن کثیر، بر این باورند که حدیث غدیر به دلیل کثرت راویان آن در حجة الوداع، به درجه تواتر رسیده است، که این امر آن را قطعیالصدور میسازد.
عضو رابطة علمای یمن در خصوص دلالت متن توضیح داد که عبارت محوری در حدیث شریف: «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَولاهُ» از طریق دلالتهای زبانی و تاریخی مشترک بررسی میشود. وی خاطرنشان کرد که زبانشناسان و مفسران هر دو طرف اتفاق نظر دارند که لفظ «مولی» معانی متعددی را احتمـال میدهد که از برجستهترین آنها عبارتند از: اولویت در تدبیر، امامت، یاری و محبت.
وی همچنین بر اهمیت بررسی قرائن حالیه مرتبط با واقعه، از جمله زمان و مکان، تأکید کرد؛ بدین شرح که این واقعه در منطقه غدیر خم، هنگام ظهر و در مسیر بازگشت مسلمانان از حجة الوداع، و در حالی که حجاج در یک مکان جمع بودند، رخ داد. ابن شمس الدین افزود که پژوهشگران همچنین همزمانی این واقعه با آیه تبلیغ: «أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ» و آیه اکمال دین: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» را مورد مطالعه قرار میدهند.
علامه ابن شمس الدین در ادامه گفتگو درباره راههای دستیابی به دیدگاهی جامع پیرامون دلالتهای این واقعه، خواستار تحلیل آرای مفسران و محدثان در منابع معتبر نزد مسلمانان شد و توضیح داد که این کار شامل مرور شروح صحیح مسلم و سنن ترمذی، از جمله کتاب «تحفة الأحوذی» و شرح امام نووی، به منظور آگاهی از تفسیر علمای اهل سنت از لفظ «مولی» و سپس تطبیق آن با تفاسیر علمای شیعه برای یافتن نقاط اشتراک در فهم، میشود.
علامه عبدالرحمن بن شمس الدین در خصوص دلالتهای معاصر خطبه غدیر خم و نقش آن در تقویت همزیستی و گفتگو میان مسلمانان، تأکید کرد که این خطبه، نقطه اتکای تاریخی و دینی جامعی را نمایندگی میکند و مضامین عمیق آن، به دور از جنبههای اختلافی، پایهای مستحکم برای تثبیت فرهنگ گفتگو و همزیستی میان فرزندان امت اسلامی تشکیل میدهد.
وی توضیح داد که از برجستهترین این مضامین، آنچه به مرجعیت «ثقلین» مربوط میشود، است؛ زیرا این خطبه شامل وصیت پیامبر اکرم (ص) است که فرمود: «إِنِّی قَد تَرَکتُ فیکُم ما إِن تَمَسَّکتُم بِهِ لَن تَضِلّوا: کِتابَ اللّه وَ عِترَتی أهلَ بَیتی». ابن شمس الدین بیان کرد که این وصیت از طریق تأکید بر اصول مشترک، همزیستی را تقویت میکند که در رأس آنها، احتجاج به قرآن کریم به عنوان مرجعیت برتری که همۀ مسلمانان را گرد هم میآورد، و همچنین گرد آمدن حول مرجعیت روحانی به نمایندگی از اهل بیت (ع) به عنوان ضامن امنیت برای فهم دین و روح وحدت، قرار دارد.
وی همچنین اشاره کرد که این خطبه شامل دعوتی عملی به مشورت و گفتگوی جمعی است و توضیح داد که پیامبر (ص) مضمون آن را در دیداری محدود اعلام نکرد، بلکه آن را در بزرگترین گردهمایی بشری آن زمان، یعنی در حجة الوداع، مطرح نمود؛ این امر بیانگر مجموعهای از ارزشهای مهم گفتگویی است.
ابن شمس الدین افزود که این شیوه، اصل مشارکت دادن امت و گرفتن بیعت از حاضران را تأکید میکند؛ چه این امر به تقویت فرهنگ شورا، پذیرش اختلاف و تصمیمسازی از طریق تفاهم به جای طرد دیگران، و نیز تثبیت اصل شفافیت در گفتمان از طریق مطرح کردن مسائل سرنوشتساز به صورت علنی که مانع شایعات و کمککننده به ساخت جامعه اسلامی همبسته است، میشود.
علامه ابن شمس الدین به آنچه اصل برادری و پذیرش دیگری که این خطبه تثبیت کرد، اشاره نمود و بیان داشت که اعلام پیامبر (ص) که فرمود: «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَولاهُ» را میتوان در چارچوب تقویت همزیستی و وحدت میان مسلمانان فهم کرد.
وی توضیح داد که ولایت در این چارچوب به معنای پیوند محبت، دوستی و یاری میان فرزندان امت است و همچنین بر طرد تفرقه و تبدیل ولایت متقابل به چارچوبی جامع برای مسلمانان تأکید دارد؛ امری که تعصبات قبیلهای و نژادی را از میان برده و صف داخلی را متحد میسازد.
گفتگو: دکتر معصومه فروزان