نشست بررسی کتاب «تکوین حزبالله؛ ریشههای اجتماعی ـ سیاسی شکلگیری حزبالله لبنان» نوشته محمد احمد تُرمُس، در ادامه سلسله نشستهای «روایت کتاب» پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم (ع) در قم برگزار شد. این نشست با دومین سالگرد شهادت سیدحسن نصرالله، دبیرکل فقید حزبالله لبنان، همزمان بود و حجتالاسلام والمسلمین محمدصابر صادقی، دکتر مختار شیخحسینی و حجتالاسلام والمسلمین احمد رهدار در آن به بررسی ابعاد مختلف این اثر پرداختند. حجتالاسلام صادقی در آغاز نشست از سرگذشت انتشار کتاب گفت که متن اولیه اثر، پایاننامه کارشناسی ارشد محمد ترمس بود که در سال ۱۳۸۳ در دانشگاه تربیت مدرس دفاع شد و سالها بهصورت فایل دستبهدست میشد. وی افزود که در جریان تحولات و جنگ لبنان، پیشنهاد تبدیل پایاننامه به کتاب با نویسنده در میان گذاشته شد و این کار نزدیک به شش ماه به طول انجامید و در نهایت کتاب با مقدمهای تازه و بخش پایانی شامل تاریخ مصور لبنان منتشر شد.
حجتالاسلام صادقی پرسش محوری کتاب را اینگونه صورتبندی کرد: «در جامعه لبنان چه تحولاتی رخ داد که از دل آن پدیدهای به نام مقاومت اسلامی و مشخصتر از آن، حزبالله پدید آمد؟» وی با اشاره به اینکه نویسنده قصد نداشته همه رویدادهای تاریخ لبنان را پشت سر هم روایت کند، گفت که کتاب یک خط تاریخی را دنبال میکند و تحولات اجتماعی، فرهنگی، فکری و سیاسی مؤثر بر شکلگیری حزبالله را نشان میدهد. به گفته وی، کتاب به تأسیس لبنان بزرگ در سال ۱۹۲۰ و ترتیبات سیاسی پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی بازمیگردد و نشان میدهد که ساختار سیاسی و اجتماعی جدید، توازن لازم را میان گروههای مختلف برقرار نکرد و شیعیان بهویژه در عرصه قدرت و امکانات عمومی سهمی متناسب با جمعیت و نیازهای خود نیافتند. نویسنده در ادامه، جایگاه امام موسی صدر و جنبش امل را برجسته میکند و نشان میدهد که بخشی از جامعه شیعه در دوره فعالیت امام موسی صدر به خودآگاهی و هویت اجتماعی تازهای رسید و پس از ربوده شدن او، اختلافنظرها در جنبش امل افزایش یافت و پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز افق تازهای پیش روی جریانهای اسلامگرای شیعه قرار داد.
دکتر مختار شیخحسینی، استاد دانشگاه، مهمترین نقطه قوت کتاب را برخورداری از چارچوب تحلیلی دانست و گفت که ترمس دادههای تاریخی و اجتماعی متعددی را در اختیار داشته و تقسیمبندی عوامل به داخلی و خارجی، یا محیطی و ارزشی، کمک کرده است هر داده در جای مناسبی قرار گیرد. وی با این حال تأکید کرد که اثر در ترسیم «زمینه» موفقتر از توضیح خودِ «پدیده» است و بحث درباره ایده حزبالله، سازمان آن، نهادها، رسانهها و شیوه کنشگریاش در بخش کوتاهی از اثر متمرکز شده است. در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین احمد رهدار با وجود ارزش اطلاعات تاریخی کتاب، گفت که روایت تکوین حزبالله بدون توجه کافی به مبانی فکری شکلگیری آن ناقص میماند و چارچوبهای رایج علوم اجتماعی، اگر بهتنهایی عینک تحلیل شوند، ممکن است پژوهشگر را از فهم تجربهای که در درون یک سنت فکری و دینی شکل گرفته دور کنند. وی با اشاره به روایتی از یکی از اعضای نخستین حزبالله که پیروزی انقلاب اسلامی ایران را نقطه عزیمت اصلی برای پیدایش حزبالله میدانست، بر ضرورت بررسی روایتهای دستاول، مبانی فکری و روابط پیچیده میان بازیگران لبنانی و منطقهای در پژوهشهای آینده تأکید کرد.