انتخاب در حساسترین مقطع تاریخی حماس
جنبش مقاومت اسلامی حماس در ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶، پس از نزدیک به دو سال ادارهٔ موقت توسط شورای پنجنفره، خلیل الحیه را بهعنوان رئیس دفتر سیاسی خود معرفی کرد. این انتخاب در شرایطی انجام شد که حماس از زمان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳، بسیاری از رهبران ارشد خود از جمله اسماعیل هنیه (ترور در تهران، ژوئیه ۲۰۲۴)، یحیی سنوار (کشتهشده در غزه، اکتبر ۲۰۲۴) و محمد ضیف را از دست داده است. حال پرسش اساسی این است که آیا انتخاب الحیه، نشاندهندهٔ تداوم راه و روش یحیی سنوار است یا گشایش فصلی تازه در تاریخ این جنبش؟
۱. پیروزی نزدیک و انتقال قدرت از بیرون به داخل غزه
انتخاب الحیه با رأسی بسیار نزدیک و با اختلاف تنها یک رأی (۳۵ در برابر ۳۴) در رقابت با خالد مشعل، رئیس پیشین دفتر سیاسی مستقر در دوحه، بهدست آمد. این نتیجه، بیش از آنکه صرفاً یک رویداد انتخاباتی باشد، نمایانگر تغییری راهبردی در موازنهٔ قدرت درون حماس است: برتری جناح «داخل غزه» بر جناح «خارج» (دیاسپورا). بهعبارت دیگر، شورای شورای حماس با این انتخاب تأکید کرد که رهبری جنبش به کسی سپرده میشود که ریشه در میدان غزه دارد، نه در حاشیهٔ امن قطر.
خلیل الحیه، متولد ۱۹۶۰ در غزه و از نسل بنیانگذاران حماس در انتفاضهٔ اول (۱۹۸۷)، سابقهٔ سهسال زندان در رژیم صهیونیستی و نیز ریاست هیئت مذاکرهکنندهٔ حماس در جنگهای ۲۰۱۲، ۲۰۱۴ و نیز جنگ اخیر غزه را در کارنامه دارد. او سالها پیش از غزه خارج شد و در دوحه مستقر گشت، اما همواره ارتباط خود را با رهبری میدانی غزه حفظ کرد.
۲. سنوار، هنیه، الحیه؛ سه نسل، سه رویکرد
برای درک معنای انتخاب الحیه، باید او را در مقایسه با دو رئیس پیشین دفتر سیاسی حماس قرار داد:
اسماعیل هنیه (رهبری ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۴) نماد «جناح عملگرا» بود؛ او که پایگاهش در خارج از غزه (قطر و ترکیه) استوار بود، همواره بر دیپلماسی، مذاکره و تعامل با بازیگران منطقهای و بینالمللی تأکید داشت. رویکرد او را میتوان «مقاومت مشروط به مذاکره» توصیف کرد.
یحیی سنوار (رهبری اوت تا اکتبر ۲۰۲۴) اما نماد «جناح میدانی-نظامی» بود؛ او که از بنیانگذاران گردانهای عزالدین قسام و طراح اصلی عملیات طوفانالاقصی بود، بر مقاومت مسلحانه بهعنوان تنها راه حل تأکید داشت و مذاکره را صرفاً یک ابزار تاکتیکی میدانست، نه یک راهبرد. رویکرد او «مقاومت بیچونوچرا» بود.
خلیل الحیه اما در میانهٔ این دو قطب قرار دارد؛ او «مذاکرهکنندهٔ ارشد» حماس در تمام بحرانهای اخیر بوده است و همزمان بهعنوان «نزدیکترین متحد سنوار» و «مدافع قوی تداوم رابطه با محور مقاومت» شناخته میشود. او در طول جنگ، چه در داخل و چه در خارج، مدافع سرسخت تصمیم سنوار برای انجام عملیات طوفانالاقصی باقی ماند. این ترکیب از «مذاکرهکنندگیِ باتجربه» و «پایبندی به مقاومت مسلحانه» او را به شخصیتی منحصربهفرد در تاریخ حماس تبدیل کرده است.
۳. الحیه؛ استراتژی «مقاومتِ گفتوگومحور»
تحلیلگران انتخاب الحیه را نه تغییر مسیر، بلکه تداوم راهبردیِ حماس در قالبی جدید ارزیابی میکنند. بلال سلامه، محقق مؤسسه عالی مطالعات بینالمللی ژنو، معتقد است که انتخاب شخصیتی که ماهها رهبری پروندهٔ مذاکرات را بر عهده داشته، بیش از آنکه نشانهٔ تغییر باشد، نشاندهندهٔ تداوم سیاستهای موجود است.
رهآورد این انتخاب را میتوان در سه محور خلاصه کرد:
الف) تداوم راه سنوار در حفظ سلاح: الحیه در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۵ به صراحت اعلام کرد: «ما مردمی تحت اشغال هستیم و طبق قوانین بینالمللی، مقابله با اشغالگری حق ماست. سلاحهای ما به وجود اشغال وابسته است و اگر اشغال پایان یابد، این سلاحها بخشی از کشور خواهند شد.» تحلیلگران تأکید دارند که الحیه نشاندهندهٔ ادامه موضع سختگیرانهٔ حماس در مورد سلاح و مخالفت با خلع سلاح است.
ب) حفظ محور مقاومت و رابطه با ایران: وزارت خارجه ایران در پیامی جداگانه انتخاب الحیه را تبریک گفت و او نیز در تماس تلفنی با وزیر خارجه ایران، از حمایتهای جمهوری اسلامی، لبنان، یمن و عراق از مردم فلسطین تشکر کرد. تحلیلگران غربی او را «نزدیک به ایران» و «متحد محور ایرانی» توصیف میکنند.
ج) توانایی در مذاکره همزمان با مقاومت: آنچه الحیه را از سنوار متمایز میکند، تجربهٔ عمیق او در مذاکره است. او نه تنها ریاست هیئت مذاکرهکنندهٔ حماس در قاهره (۲۰۱۲ و ۲۰۱۴) را بر عهده داشت، بلکه در مذاکرات آتشبس اخیر با آمریکا نیز نقش محوری ایفا کرد. به گفتهٔ محمد شحاده از شورای روابط خارجی اروپا، «او بهطور ارگانیک بخشی از محور مقاومت بهسبک ایران است، اما بههمان اندازه در پیگیری مذاکرات و مسیرهای دیپلماتیک راحت است.»
۴. واکنش اسرائیل؛ الحیه، هدف بعدی ترور
محافل صهیونیستی بهوضوح این انتخاب را تداوم تهدید ارزیابی کردهاند. روزنامههای اسرائیلی با بازخوانی سوابق مبارزاتی و دیدگاههای نزدیک او به یحیی سنوار، این انتخاب را روی کار آمدن «شاخهٔ تندروی حماس» توصیف کردهاند. روزنامهنگار معروف رژیم صهیونیستی، الموگ بوکر، نوشت: «خلیل الحیه باید هدف بعدی ترور باشد.»
کانال ۷ اسرائیل او را «یکی از افراطیترین و بانفوذترین چهرههای حماس» و دارای روابط نزدیک با شاخهٔ نظامی معرفی کرد.
جروزالم پست او را عملاً جانشین سنوار دانست.
هاآرتص رقابت او با مشعل را «رقابت میان دو مسیر» تفسیر کرد و الحیه را به ادامهٔ اقدام مسلحانه و تکیه بر محور مقاومت نزدیکتر دانست.
اسرائیل هیوم نیز پیروزی الحیه را نشاندهندهٔ تسلط مداوم جناح مرتبط با رهبری غزه و تأیید ادامهٔ جهتگیری سیاسی و نظامی سنوار خواند.
۵. چالشهای پیشروی الحیه
با وجود تمامی این ظرفیتها، الحیه با چالشهای دشواری مواجه است:
- نخست؛ اختلافات درونی: رأی نزدیک ۳۵-۳۴ نشان میدهد که جناح بهریاست خالد مشعل (نماد رویکرد دیپلماتیک و مستقل از ایران) همچنان وزنهٔ قابلتوجهی در درون حماس دارد. مدیریت این شکاف و حفظ وحدت داخلی، اولین و مهمترین آزمون الحیه خواهد بود.
- دوم؛ تهدید نظامی مستمر: الحیه حداقل سه بار هدف ترور رژیم صهیونیستی قرار گرفته است (۲۰۰۷ در غزه، ۲۰۱۴ در شجاعیه، و ۲۰۲۵ در دوحه) و چهار پسر خود را در حملات اسرائیل از دست داده است. او همچنان در فهرست اهداف ترور قرار دارد.
- سوم؛ وضعیت غزه پس از جنگ: غزه با ویرانی گسترده، محاصرهٔ طولانی و بحران انسانی بیسابقه مواجه است. الحیه باید میان «مقاومت» و «مدیریت معیشت» دو میلیون فلسطینی تعادل برقرار کند — کاری که حتی سنوار نیز در آن ناکام ماند.
چهارم؛ آتشبس شکننده و مرحلهٔ دوم آن: توافق آتشبس اکتبر ۲۰۲۵ همچنان شکننده است و اسرائیل مدام آن را نقض میکند. الحیه که ریاست هیئت مذاکرهکننده را بر عهده داشته، اکنون باید از جایگاه رهبری، همزمان مذاکره کرده و مقاومت را مدیریت نماید.
جمعبندی؛ سنوارِ مذاکرهکننده، نه سنوارِ نبردِ محض
انتخاب خلیل الحیه را باید «تداوم راهبردیِ حماس با ابزاری تازه» تفسیر کرد، نه گسست از سنوار و نه بازگشت به هنیه. اگر سنوار نماد «مقاومتِ بیچونوچرا» و هنیه نماد «مذاکرهٔ بیقیدوشرط» بود، الحیه نماد «مقاومتی است که مذاکره را نه بهعنوان سازش، بلکه بهعنوان یک ابزار هوشمندانه برای مدیریت بحران و حفظ دستاوردها بهکار میگیرد».
اسرائیل که امیدوار بود با ترور رهبران ارشد حماس، این جنبش را از درون فرو بپاشد، اکنون با واقعیتی تازه روبهروست: حماس نه تنها فرو نپاشیده، بلکه با انتخاب رهبری از دل غزه و با رأی نهادهای خود، پیام روشنی به جهان مخابره کرده است که «مقاومت» و «تشکیلات» در این جنبش، دو روی یک سکهاند. همانگونه که خود حماس در بیانیهٔ انتخاب الحیه تأکید کرد، این فرایند در بحبوحهٔ جنگ و ترورهای هدفمند، «تأکیدی است بر اینکه حماس جنبشی است که نهادهای خود و سازوکار شورایی آن را اداره میکنند و به قوانین و مقررات خود پایبند است.»
بهعبارت دقیقتر، حماس با انتخاب الحیه، راه سنوار را در حفظ مقاومت و سلاح ادامه میدهد، اما آن را با خرد مذاکرهکنندگیِ هنیه پیوند زده است. نتیجه، «سنوارِ مذاکرهکننده» یا «هنیهٔ مسلح» است؛ ترکیبی که شاید برای رژیم صهیونیستی، خطرناکتر از سنوارِ تنها و هنیهٔ تنها باشد.