آشنایی علامه طباطبایی با تفاسیر معاصر

دو روش‌شناسی در مطالعات دینی وجود دارد. یکی طرفدار کنار گذاشتن وحی و عقل و آموزش صرف دین است. دیگری طرفدار در نظر گرفتن وحی و عقل برای رسیدن به فهم درست دین است و علامه از طرفداران روش دوم بود.

هانری کربن فیلسوف، ایران‌شناس و اسلام‌شناس فرانسوی با فیلسوفان بسیاری از عصر خود ملاقات داشت؛ علاقه او به فرهنگ ایرانی و تشیع موجب شد به ایران سفر کند و با علامه طباطبایی آشنا شود؛ کسی که کربن او را تجسم حقیقی و زنده‌ی حکمت و عرفان اسلامی می‌دانست.

«با توجه به اینکه اسلام آزادی انتخاب را داده است، آیا این بدان معنا نیست که من آزادم آنچه را که با عقل و منطق خودم همسوست برگزینم، و هر آنچه را که چنین نیست، کنار بگذارم؟»

آیا فکر نمی‌کنید که رویگردانی جوانان تحصیل‌کرده مسلمان از دین به دلیل عقب‌ماندگی قوانین اسلامی است که نمی‌تواند خود را با علم و صنعت تطبیق دهد؟

علامه طباطبایی رحمت الله علیه خود را وقف تدریس کتب اسفار، شفا، اشارات و منظومه در حوزه علمیه کرد.
در زمان او بحث های فلسفی رونق گرفت.

هانری کربن فیلسوف، ایران‌شناس و اسلام‌شناس فرانسوی، علامه طباطبایی را یکی از ممتازترین فیلسوفان دوران خویش می‌دانست.
او علامه طباطبایی را به دلیل اعتقاد به آزادی اندیشه، توجه عمیق به مسائل اسلامی و پذیرش و بررسی تفکرات جدیدی که در غرب مطرح شده است مورد تحسین قرار داد.

علامه طباطبایی با این‌که از سایر ادیان و مذاهب دانش عمیقی داشت، تقدس را با آزادی فکری در هم آمیخته بود،
این امر به تجربه او در جهان اسلام ویژگی متمایزی بخشید.

علامه طباطبایی (قدس سره) نگران افکار انحرافی جوانان امروز بود و اعتقاد داشت که فلسفه اسلامی می‌تواند به شبهات آن‌ها پاسخ دهد.

کمالی که در ذات اسلام نهفته است، کمالی است که نیازهای جهان را پوشش می‌دهد و افراد را به گونه‌ای تربیت می‌کند که پیشرفت انسان را تضمین کند.

به درخواست پروفسور فریمن مورگان از دانشگاه کولگیت ایالات متحده، علامه طباطبایی دو کتاب در مورد تشیع تألیف کرد و بر نگارش کتاب سوم نیز نظارت داشت. آثار او که به چندین زبان ترجمه شده‌اند، هنوز در تعدادی از دانشگاه‌های غربی تدریس می‌شود.

علامه طباطبایی توضیح داد که قانونگذاری اسلامی بر اساس فطرت و اخلاق انسانی است نه تابع هوا و هوس افراد.

از جمله نکاتی که علامه طباطبایی روشن کرد این است که زن مسئولیت نفقه را بر عهده ندارد.
او توضیح داد که چگونه این تقسیم، بر اساس اصل دریافت دو برابر سهم مرد نسبت به زن، از نظر او عدالت را مجسم می‌کند.
علامه طباطبایی به دلیل توانایی‌اش در توضیح قوانین اسلامی به سبکی روشن و ساده که هم برای عموم مردم و هم برای محققان قابل فهم باشد، متمایز بود.

علامه طباطبایی با تفاسیر قرآن کریم در سایر مکاتب فکری اسلامی آشنا بود و متوجه انحرافات موجود در برخی از آن‌ها شده بود و همین امر او را بر آن داشت تا تفسیر المیزان را بنویسد.

علامه طباطبایی (قدس سره) معتقد بود که قرآن خودش خودش را تفسیر می‌کند، اما استفاده از روش‌های دیگر در تفسیر برخی آیات، از جمله روایات و احادیث را انکار نمی‌کرد.

بسیاری از علمای مسلمان، از شیعه و غیر شیعه، بر جامعیت کتاب "المیزان در تفسیر قرآن" توافق دارند و تأکید می‌کنند که در آن پاسخ سؤالات مختلف خود را یافته‌اند و اذعان می‌کنند که این کتاب به غنی‌سازی گنجینه علمی اسلام کمک کرده است.

کتاب المیزان در تفسیر قرآن، اثری جامع و کاملی است که از روش‌شناسی و منطق بهره می‌برد و به شهادت بسیاری از علماء و فقهای بزرگ اسلام، در زمره بهترین کتاب‌های تفسیری طبقه‌بندی شده است.

علامه طباطبایی در کتاب خود «المیزان فی تفسیر القرآن» به اهمیت مسائل اجتماعی پرداخته و تأکید کرده است که همه امور اسلامی ماهیت اجتماعی دارند و هیچ امر فردی به معنای جدا از جامعه در آن وجود ندارد.

استاد داریوش شایگان درباره تجربه خود در محضر علامه طباطبایی صحبت کرد و توضیح داد که در حضور ایشان حس زمان و حتی وزن را از دست داده است، زیرا در حضور ایشان جز علم و فیض الهی چیزی احساس نکرده است.

«من به سرچشمه خورشید راه یافتم، نه به سوی خود؛ من ذره‌ای بیش نبودم، اما رحمت تو نامی به من بخشید.»
از نظر علامه طباطبایی (قدس سره)، عرفان به معنای اخلاص، زندگی سالم و روی آوردن به خداوند متعال است.

علامه سید محمد حسین طباطبایی از اولین کسانی بود که فلسفه را در عمق واقعی خود در حوزه روشنفکری دینی معاصر ارائه داد.
او بدون تعصب، با عقل و شواهد استدلال می‌کرد، نه با رد از پیش تعیین‌شده. با وجود تقوای عمیق و تعهد مذهبی‌اش، این امر مانع از آن نشد که پذیرای گفتگو و درک کسانی باشد که با او مخالف بودند.
او با آگاهی فلسفی صحیح در مقابل ایده‌های فلسفی غربی که شروع به نفوذ در زندگی اجتماعی کرده بودند، ایستاد، این ایده‌ها را با آرامش و روش خاص مورد بحث قرار داد، اصالت تفکر اسلامی را حفظ کرد و جایگزینی منطقی ارائه داد تا بتواند به جای طرد، دیگران را متقاعد کند.

علامه طباطبایی یک استاد فلسفه سنتی نبود، بلکه فیلسوفی کوشا بود که به پرسش‌ها و نیازهای فکری زمان خود می‌پرداخت.
او از مرزهای مطالعات آکادمیک فراتر رفت تا به پرسش‌های جوانان، حتی آنان که در غرب ساکن بودند، پاسخ دهد.
او نامه‌هایی از جوانان آمریکایی دریافت می‌کرد و با عمق فلسفی و زبانی آرام و منطقی که عقل و ایمان را در هم می‌آمیخت، با آنها سخن می‌گفت.

علامه طباطبایی در کتاب‌ها و درس‌های خود، به استدلال فلسفی صرفاً عقلی پایبند بود و از به‌کارگیری آیات قرآن و اشعار پرهیز می‌کرد تا خلوص استدلال و استقلال عقل در پرداختن به مسائل فلسفی حفظ شود، بدون اینکه این امر به معنای کاهش ارزش متون دینی باشد.

حوزه‌های علمیه با کمبود کتاب‌های مختص به مطالعه فلسفه مواجه بودند؛ کتاب‌های موجود بیشتر جنبه پژوهشی داشتند تا مطالعاتی.
علامه طباطبایی دو کتاب «بدایه الحکمه» و «نهایه الحکمه» خود را برای رفع این نیاز آموزشی تألیف کرد.
حتی امروز، با گذشت بیش از پنجاه سال، این دو کتاب همچنان در حوزه‌های علمیه تدریس می‌شود.

علامه سید محمد حسین طباطبایی در رویکرد خود به فلسفه اسلامی جسورانه عمل کرد، نه به معنای قطع ارتباط با سنت، بلکه از طریق درک عمیق آن. او با دقت اندیشه‌های فیلسوف ملاصدرا را درک کرد، آنها را توضیح داد و با ذهنی مستقل و انتقادی به آنها پرداخت.
بنابراین، این جسارت علمی نه از مخالفت صوری صرف، بلکه از درک کامل اصول و مبانی و تعهد جدی به اثبات عقلانی ناشی می‌شد و او را به یکی از برجسته‌ترین اصلاح‌طلبان در فلسفه اسلامی معاصر تبدیل می‌کرد.

علامه سید محمد حسین طباطبایی، با وجود جایگاه والای علمی و شخصیت تأثیرگذارش، سفر هفتگی به تهران برای برگزاری جلسات منظم فلسفی را امری ضروری می‌دانست.
این تلاش نه به دلیل تمایل به کسب مقام یا جایگاه، بلکه به دلیل تمایل او به روشن کردن مفاهیم فلسفه اسلامی و توضیح مبانی فکری آن بود.
او معتقد بود که مسئولیت فیلسوف محدود به تدریس در محافل محدود نیست، بلکه به انتقال اندیشه اسلامی به زبانی روشن و منطقی به جهان غرب نیز گسترش می‌یابد.

دکتر داریوش شایگان گفت که تجربه‌اش با علامه سید محمد حسین طباطبایی، یک تجربه فکری بی‌نظیر بود که بر اساس مطالعه تطبیقی ​​مکاتب و فرهنگ‌های جهان تحت نظارت مستقیم او شکل گرفت.
این تجربه علاوه بر فلسفه‌های هندی، شامل آشنایی با متون اصلی مذهبی و فلسفی، مانند ترجمه‌های انجیل‌ها، سوتراهای بودایی و تائو ته چینگ چینی نیز می‌شد.

شخصیت فکری و علمی علامه سید محمد حسین طباطبایی مانع عبادت و سلوک معنوی او نشد. بلکه برای او، عقل و عبادت دو بُعد مکمل بودند و هیچ تضادی بین آنها وجود نداشت.
این تعادل در تأثیر عمیق او بر کسانی که با او معاشرت می‌کردند، به‌ویژه هانری کربن آشکار بود که نه تنها تحت تأثیر اندیشه فلسفی وی، بلکه تحت تأثیر سلوک عرفانی و معنوی او نیز قرار گرفته بودند.

مورگان فریمن، استاد مطالعات دینی در دانشگاه کالجیت در ایالات متحده، به استاد سید حسین نصر، نگارش سه کتاب عالی در معرفی تشیع را سفارش داد و او نیز به نوبه خود به علامه سید محمد حسین طباطبایی سفارش تألیف این سه کتاب را داد .
کتاب اول شیعه در اسلام، کتاب دوم درباره اسلام به طور کلی و کتاب سوم و آخر گزیده‌ای از احادیث امامان اهل بیت (علیهم السلام) بود.
این کتاب‌ها پس از ترجمه به انگلیسی، تا به امروز به یکی از مهمترین منابع معرفی تشیع در غرب تبدیل شده‌اند.

علامه طباطبایی با اشاره به پتانسیل فکری و معنوی نهفته در معارف اسلامی، بر ضرورت کشف و فعال‌سازی آن برای کمک به ساخت تمدن بشری تأکید کرد.
او معتقد بود که انسان ذاتاً اجتماعی است و اهداف وجودی و کمال انسانی او تنها در چارچوب زندگی اجتماعی قابل دستیابی است.

علامه سید محمد حسین طباطبایی از اولین کسانی بود که با زبانی روشن و صریح به مسائل عدالت، نظام اسلامی و حکومت سیاسی پرداخت.
قبلاً این مباحث مطرح شده بود، اما علامه طباطبایی فصل‌های کاملی را به بررسی و مطالعه آنها اختصاص داد.
او همچنین یکی از اولین متفکران شیعه زمان ما محسوب می‌شود که معتقد بود اسلام ظرفیت کامل اداره جامعه و ایجاد یک نظام اجتماعی و سیاسی عادلانه را دارد.

پیش از علامه طباطبایی، فیلسوفان مسلمان به طور مؤثر از فلسفه برای پرداختن به جریان‌ها و رویدادهای اجتماعی استفاده نمی‌کردند، زیرا تمرکز آنها اغلب بر پژوهش‌های نظری انتزاعی بود.
با این حال، علامه طباطبایی از فلسفه به عنوان ابزاری آگاهانه در خدمت رویدادها و تحولات اجتماعی استفاده کرد و از طریق آن کوشید تا اندیشه دینی را در مواجهه با چالش‌های عصر با رویکردی صحیح و عقلانی هدایت کند.

علامه طباطبایی نگارش تفسیر عظیم خود، «المیزان فی تفسیر القرآن» را در سال 1333 آغاز کرد و تا سال 1350 آن را تکمیل کرد.
پس از انتشار، این کتاب به سرعت در محافل علمی داخل و خارج از جهان اسلام محبوبیت یافت و متعاقباً به چندین زبان ترجمه و به یکی از مهمترین تفاسیر قرآنی معاصر تبدیل شد.
علامه طباطبایی در کار خود، روش‌شناسی متمایزی را مبتنی بر تفسیر قرآن با خود قرآن اتخاذ کرد.

تفسیر المیزان اثر علامه سید محمد حسین طباطبایی، تفسیری جامع و دقیق مبتنی بر روش‌شناسی منطقی منسجم است که منبعی اساسی از دانش اسلامی را ارائه می‌دهد.
این تفسیر به عنوان یک اثر علمی کامل که از نظر جامعیت، روش‌شناسی و دقت بی‌نظیر است، جایگاه ممتازی در میان سایر تفاسیر دارد.

شهید مطهری پاسخ تمام سوالات خود را در المیزان یافت که نشان از تمایز و جامعیت این کتاب دارد. یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های آن، تفسیری است که به نیازهای معاصر می‌پردازد و با رویکردی صحیح و علمی به شبهات و انحرافات فکری می‌پردازد.
این امر آن را به دایره‌المعارفی جامع از معارف اسلامی تبدیل کرده است، نه صرفاً یک تفسیر سنتی از قرآن کریم.

علامه سید محمد حسین طباطبایی تحصیلات خود را در عرفان عملی و نظری نزد تعدادی از عرفای برجسته، به ویژه عارف بزرگ، سید علی قاضی طباطبایی، و همچنین سید بادکوبی و سید مرتضی طالقانی، فرا گرفت.
اشتغال او به عرفان محدود به مطالعات نظری نبود؛ او آثار ابن عربی را نیز مطالعه و عمیقاً در مبانی عرفان نظری کاوش می‌کرد.
با این حال، برای او، عرفان یک علم انتزاعی نبود، بلکه مسیری عملی مبتنی بر سیر و سلوک معنوی، تلاش و تفکر بود.

علامه سید محمد حسین طباطبایی معتقد بود که عرفان حقیقی مبتنی بر دانش عقلی صحیح است و پیشرفت معنوی از درک عمیق عقلی جدایی‌ناپذیر است. او این اصل را به روشنی در کتاب «رساله ولایت» شرح داده است.