تاریخ اسلام با رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله وارد مرحله‌ای حساس شد؛ مرحله‌ای که مسئله جانشینی پیامبر(ص) و چگونگی اداره جامعه اسلامی، زمینه‌ساز اختلاف‌ها و تحولات مهمی شد. در این میان، موضع حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در برابر حوادث پس از رحلت پیامبر، به‌ویژه مسئله خلافت، فدک و آنچه درباره جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام رخ داد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
برای فهم اهمیت این مواضع، باید به جایگاه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در کلام پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله توجه کرد. در روایتی از آن حضرت نقل شده است: «إِنَّ اللّهَ یَغْضَبُ لِغَضَبِ فَاطِمَةَ وَیَرْضی لِرِضاها»؛ خداوند با خشم فاطمه خشمگین و با رضایت او خشنود می‌شود. حاکم نیشابوری این روایت را در کتاب المستدرک علی الصحیحین نقل کرده و سند آن را صحیح دانسته است. همچنین در صحیح بخاری، از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِی»؛ فاطمه پاره تن من است و هر کس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است.
این روایات را نمی‌توان صرفاً ابراز محبت پدرانه پیامبر(ص) به دخترشان دانست؛ بلکه بیانگر جایگاه ممتاز حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها و پیوند موضع ایشان با رضایت و خشم الهی است. بر همین اساس، اعتراض‌ها و مواضع آن حضرت در برابر حوادث پس از رحلت پیامبر، فراتر از یک اختلاف شخصی یا خانوادگی، واجد معنایی اعتقادی و تاریخی است.
اهمیت این مسئله در گفت‌وگویی که از امام صادق علیه‌السلام با فردی به نام صندل نقل شده نیز آشکار است. صندل از امام درباره روایت غضب و رضایت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها پرسش می‌کند و آن را مورد تردید قرار می‌دهد. امام صادق علیه‌السلام در پاسخ می‌پرسند: آیا شما این روایت را نقل نمی‌کنید که خداوند به سبب خشم بنده مؤمن خود خشمگین و به رضایت او خشنود می‌شود؟ صندل پاسخ مثبت می‌دهد. امام می‌فرمایند: پس چه چیزی مانع می‌شود که حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها نیز از مؤمنانی باشد که خداوند به خشم او خشمگین و به رضایتش خشنود می‌شود؟ این گفت‌وگو در کتاب الأمالی شیخ مفید نقل شده و نشان می‌دهد که جایگاه حضرت زهرا در این روایت، بر مبنای مقام ایمانی و معنوی ایشان تبیین شده است.
موضع حضرت زهرا(س) در برابر حوادث پس از رحلت پیامبر(ص)
یکی از گزارش‌های تاریخی درباره حوادث پس از رحلت پیامبر، در کتاب أنساب الأشراف بلاذری، مورخ قرن سوم هجری، آمده است. بر اساس این گزارش، پس از آنکه امیرالمؤمنین علیه‌السلام از بیعت خودداری کردند، با شعله‌ای از آتش به سوی خانه ایشان رفتند ...
این گزارش، با وجود تفاوت نسخه‌ها و نقل‌های تاریخی در برخی جزئیات، از مواجهه‌ای حکایت می‌کند که در آن حرمت خانه دختر پیامبر در معرض تهدید قرار گرفت.
ماجرای فدک نیز یکی دیگر از جلوه‌های اعتراض حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها به تحولات پس از رحلت پیامبر بود. در صحیح بخاری، در گزارشی از عایشه، همسر پیامبر(ص) آمده است که حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها درباره میراث پیامبر، از جمله اموال فدک و سهم باقی‌مانده از خمس خیبر، با خلیفه اول گفت‌وگو کردند. بر اساس همین گزارش، پس از آنکه درخواست ایشان پذیرفته نشد، حضرت ناخشنود شدند و تا زمان وفات با خلیفه سخن نگفتند.
این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد مسئله فدک، حتی در منابع معتبر اهل سنت نیز به‌عنوان موضوعی همراه با اختلاف و ناخشنودی حضرت زهرا سلام الله علیها ثبت شده است. بنابراین، نمی‌توان این مسئله را صرفاً اختلافی مالی و بی‌ارتباط با تحولات سیاسی و اجتماعی آن دوره تلقی کرد؛ به‌ویژه آنکه حضرت در خطبه فدکیه، از موضوع فدک فراتر رفتند و به تبیین جایگاه اهل‌بیت، فلسفه احکام و مسئله رهبری جامعه اسلامی پرداختند.
خطبه فدکیه یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخی برای شناخت موضع سیاسی و اعتقادی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیهاست. ایشان در این خطبه، ضمن تبیین معارف توحیدی و جایگاه رسالت، به وضعیت جامعه پس از رحلت پیامبر اعتراض کردند و حاضران را به بازگشت به آموزه‌های قرآن فراخواندند. در بخشی از این خطبه آمده است: «أَفَعَلَی عَمْدٍ تَرَکْتُمْ کِتَابَ اللَّهِ وَنَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ»؛ آیا از روی عمد کتاب خدا را رها کردید و آن را پشت سر انداختید؟
این فراز نشان می‌دهد که اعتراض حضرت، محدود به مطالبه یک حق مالی نبود، بلکه در چارچوب دفاع از مبانی دینی، جایگاه اهل‌بیت و مسیر هدایت جامعه اسلامی مطرح می‌شد.
گزارش‌های مربوط به برخورد با حضرت زهرا(س)
در کنار گزارش‌های مربوط به تهدید خانه و اختلاف بر سر فدک، برخی منابع روایی شیعه گزارش‌های صریح‌تری درباره برخورد فیزیکی با حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نقل کرده‌اند. از جمله در کتاب الاختصاص، گزارشی درباره ماجرای نوشته بازگرداندن فدک آمده است که بر اساس آن، پس از تنظیم نوشته‌ای برای بازگرداندن فدک به حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، در مسیر بازگشت با ایشان روبه‌رو شدند و نوشته را گرفتند و پاره کردند. در ادامه این گزارش، درباره برخورد با حضرت آمده است: «فَرَفَسَهَا بِرِجْلِهِ، وَکَانَتْ حَامِلَةً بِابْنٍ اسْمُهُ الْمُحَسِّنُ، فَأَسْقَطَتِ الْمُحَسِّنَ مِنْ بَطْنِهَا، ثُمَّ لَطَمَهَا»؛ یعنی با پای خود به ایشان ضربه زد، در حالی که حضرت باردار پسری به نام محسن بودند و بر اثر آن، محسن سقط شد؛ سپس به صورت آن بانوی بزرگوار سیلی زدند. این گزارش در نسخه‌های مورد استناد از کتاب الاختصاص، در صفحه ۱۸۳ نقل شده است. البته انتساب قطعی این کتاب به شیخ مفید محل بحث محققان است و باید در استناد علمی به این نکته توجه داشت.
غضب فاطمه(س)؛ فراتر از یک واقعه تاریخی
با کنار هم قرار دادن این گزارش‌ها، می‌توان دریافت که موضع حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در حوادث پس از رحلت پیامبر، صرفاً واکنشی شخصی به یک اختلاف یا مطالبه مالی نبود؛ بلکه دربردارنده اعتراضی جدی به روندی بود که در مسئله خلافت، جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام و حقوق اهل‌بیت علیهم‌السلام شکل گرفته بود.
از سوی دیگر، حدیث پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره غضب و رضایت حضرت زهرا، به این مواضع بُعدی فراتر از تحلیل صرفاً تاریخی می‌بخشد. هنگامی که پیامبر، خشم و رضایت دختر خود را با خشم و رضایت الهی پیوند می‌دهند، بررسی چرایی ناخشنودی ایشان و شناخت عواملی که موجب این موضع شده‌اند، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
از این منظر، بازخوانی حوادث پس از رحلت پیامبر و بررسی اعتراض‌های حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، تنها بازگویی رخدادهای گذشته نیست؛ بلکه تلاشی برای شناخت معیارهای حق، عدالت، امامت و وفاداری به تعالیم پیامبر است. مظلومیت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها و مواضع روشنگرانه ایشان، بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ اسلام و از موضوعات مهم در فهم جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام است.