زمینه و اهمیت راهبردی سفر
سفر مسعود پزشکیان به بیشکک برای شرکت در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای، در برههای حساس از فشارافزایی آمریکا علیه ایران صورت میگیرد. واشنگتن با تهدید به اعمال تحریمهای ثانویه جدید علیه شبکههای مالی و بانکهای طرف معامله با تهران، عملاً قصد دارد حلقه محاصره اقتصادی ایران را تنگتر کند. در چنین شرایطی، عضویت کامل ایران در شانگهای - که اکنون ۱۰ عضو دارد و نیمی از جمعیت جهان را پوشش میدهد - از یک ظرفیت تشریفاتی به یک اهرم عملی برای کاهش وابستگی به نظام مالی غرب تبدیل شده است. این اجلاس، نه فقط یک گردهمایی دیپلماتیک، بلکه آزمونی برای کارآمدی «سیاست نگاه به شرق» در مواجهه با فشارهای حداکثری است.
تحول شانگهای از نهاد امنیتی به شبکه اقتصادی
سازمان همکاری شانگهای که در سال ۲۰۰۱ با هدف مقابله با تروریسم و افراطگرایی تأسیس شد، در دو دهه اخیر دگرگونی عمیقی یافته و به نهادی چندبُعدی با کارکردهای گسترده اقتصادی، انرژی و ترانزیتی بدل شده است. این تحول برای ایران که اکنون عضو دائم است، معنایی فراتر از همکاری منطقهای دارد؛ شانگهای به جای آنکه صرفاً «سپر تحریمی» باشد، «شبکه جایگزین» فراهم میکند که در آن تجارت، سرمایهگذاری و حملونقل، بدون اتکای انحصاری به دلار و نظام مالی غربی تعریف میشود. با عضویت هند، پاکستان و بلاروس، این سازمان به بلوکی تبدیل شده که میتواند معادلات اقتصادی اوراسیا را بازتعریف کند و ایران را در مرکز این بازتعریف قرار دهد.
ارزهای ملی و کریدورهای ترانزیتی؛ دو بازوی اصلی
دو کارکرد کلیدی شانگهای برای ایران، حرکت به سمت تجارت بدون دلار و توسعه کریدورهای ترانزیتی است. در حوزه مالی، نقشهراه افزایش سهم ارزهای ملی از سال ۲۰۲۲ تصویب شده و بانک مرکزی ایران در سال ۲۰۲۳ در نشست گروه تخصصی مربوطه شرکت کرده است؛ بنابراین امکان استفاده از ریال، یوان، روبل و روپیه در مبادلات دوجانبه، به عنوان یک کریدور مالی غیردلاری در دسترس تهران قرار گرفته است. در حوزه ترانزیت نیز موقعیت ایران به عنوان پل خلیج فارس به آسیای مرکزی، قفقاز و شبهقاره هند، در کنار پروژههایی مانند کریدور شمال-جنوب و اتصال به کمربند و جاده چین، جایگاه این کشور را در شبکه حملونقل اوراسیا غیرقابل چشمپوشی میسازد. هرچه مسیرهای ترانزیتی ایران برای اعضا حیاتیتر شود، فشار برای حذف آن از شبکه تجارت منطقهای دشوارتر خواهد بود.
ابعاد سیاسی و بهره سخن
فراتر از ابعاد اقتصادی، شانگهای برای ایران یک تریبون سیاسی مؤثر نیز محسوب میشود. بیانیههای رسمی این سازمان در ژوئیه و مارس ۲۰۲۶ که تحریمهای یکجانبه را محکوم و بر حاکمیت و تمامیت ارضی ایران تأکید کرده، نشان میدهد که تهران در این چارچوب میتواند حمایت سیاسی اعضا را جلب کند. با توجه به اینکه مجموع تولید ناخالص داخلی اعضای شانگهای بیش از ۲۳ تریلیون دلار برآورد شده، این سازمان میتواند به عنوان یک «اقتصاد موازی» در برابر نظم مالی غرب عمل کند. با این حال، موفقیت این راهبرد مشروط به هماهنگی عملیاتی میان نهادهای مالی، بانکهای مرکزی و تسریع در اجرای توافقات موجود است؛ در غیر این صورت، شانگهای نیز مانند بسیاری از نهادهای مشابه، در سطح شعارهای سیاسی متوقف خواهد ماند.