بازنگری راهبردی در برنامههای درسی؛ نشانهای از تحول در رویکرد عربستان
بررسیهای مؤسسهی اسرائیلی IMPACT-se نشان میدهد که عربستان سعودی در سالهای اخیر دست به بازنگری تدریجی اما معناداری در برنامههای درسی خود زده است؛ بازنگریای که فراتر از اصلاحات صرفاً آموزشی، بیانگر تغییری راهبردی در نگاه ریاض به مناقشهی اعراب و اسرائیل محسوب میشود. حذف عبارت «دشمن صهیونیستی» و جایگزینی آن با «اسرائیل اشغالگر»، کنار گذاشتن نام فلسطین از برخی نقشهها و تعدیل لحن خصمانه در توصیف صهیونیسم، همگی نشان از حرکت به سمت زبانی میانهروتر دارند؛ زبانی که با رویکردهای جدید عربستان در حوزهی دیپلماسی و عادیسازی روابط با تلآویو همسو است.
حذف تدریجی نشانههای بصری و رواییِ مناقشه از کتابهای درسی
یکی از محسوسترین تغییرات، تحول در نقشههای آموزشی است؛ جایی که پیشتر کل منطقهی فلسطین اشغالی با نام «فلسطین» مشخص میشد، اما اکنون این منطقه بدون نام رها شده و نام اسرائیل نیز همچنان درج نمیشود. این ابهامسازی بصری، علاوه بر حذف تصاویر مسجدالاقصی با برچسب «قدس فلسطین» و اصلاح توضیحات جغرافیایی که اشاره به فلسطین داشتند، گویای تلاشی نظاممند برای کاستن از بار هویتی–سیاسیِ مناقشه در ذهن دانشآموزان است. بهعبارتی، برنامهی درسی جدید بهجای تأکید بر «اشغال»، بر «همزیستی» و «صلح» تمرکز دارد؛ هرچند که همچنان از بهرسمیتشناختن اسرائیل بر روی نقشه خودداری میکند.
اصلاح روایت تاریخی؛ از «نکبه» تا «قیمومیت بریتانیا»
تغییر عنوان درسی از «تلاش برای تأسیس رژیم صهیونیستی» به «قیمومیت بریتانیا بر فلسطین» و حذف جزئیاتی نظیر تسهیل مهاجرت یهودیان، آموزش نظامی آنان و حمایت اقتصادی بریتانیا از پروژهی صهیونیستی، نشاندهندهی بازتعریف روایت تاریخی در کتابهای درسی است. در نسخهی جدید، از تیزی انتقادات کاسته شده و بخشهایی که پیوند مستقیم میان صهیونیسم، شهرکسازی و آوارگی فلسطینیها برقرار میکردند، حذف یا تعدیل شدهاند. این تغییرات، هرچند به معنای نادیدهگرفتن کامل آرمان فلسطین نیست، اما آشکارا ساختار رواییِ پیشین را که بر اساس تقابل دشمنمحور تعریف شده بود، به سمت روایتی بیطرفتر و کمتنشتر سوق داده است.
عربستان در مسیر آشتیسازی آموزشی؛ اما همچنان متعهد به آرمان فلسطین
با وجود این اصلاحات، گزارش IMPACT-se تأکید دارد که برنامهی درسی عربستان همچنان تعهد خود را به آرمان فلسطین حفظ کرده و عباراتی مانند «اسرائیل اشغالگر» همچنان در متون به کار میرود. با این حال، آنچه این تحولات را متمایز میکند، تغییر رویهی کلی از ادبیات افراطی و خصمانه به سمت زبانی معتدلتر و مبتنی بر مفاهیم صلح و تفکر انتقادی است. بهنظر میرسد عربستان در حال حرکت به سوی نوعی «آشتیسازی آموزشی» با تلآویو است؛ بیآنکه رسماً از موضع تاریخی خود در قبال فلسطین عقبنشینی کند. این دوگانگی، نظام آموزشی این کشور را در مقطع حساسی قرار داده؛ جایی که حفظ تعادل میان تعهدات داخلی–عربی و الزامات دیپلماتیکِ جدید، به چالشی جدی برای سیاستگذاران آموزشی تبدیل شده است.