در میان باغهای سرسبز و چشمنواز کاخ تاریخی شفِتسینگن، در ایالت بادن-وورتمبرگ آلمان، بنایی باشکوه با گنبدی عظیم، منارههای بلند و تزئینات عربی خودنمایی میکند. این بنا که به «مسجد شفِتسینگن» یا «مسجد باغ» شهرت دارد، قدیمیترین مسجدِ باغی در آلمان و یکی از معدود آثار بازمانده از این سبک معماری در سراسر اروپا به شمار میرود. آنچه این مسجد را از سایر مساجد متمایز میسازد، کارکرد اصلی آن است؛ زیرا این بنا نه برای عبادت، بلکه به عنوان نمادی ماندگار از گفتوگوی تمدنها و اندیشههای عصر روشنگری در قرن هجدهم طراحی شده است.
نمایشگاه تمدنها و میراث یک حاکم روشناندیش
ایده ساخت این اثر تحسینبرانگیز به کارل تئودور، شاهزاده روشناندیش منطقه پالاتینات بازمیگردد. او کاخ تابستانی خود را نه صرفاً یک اقامتگاه سلطنتی، بلکه به پروژهای فرهنگی بدل کرد تا در قالب باغها و بناهای مختلف، تصویری کوچک از تمدنهای جهان را به نمایش بگذارد. در دورانی که اروپا شیفته شناخت «شرق» و امپراتوری عثمانی شده بود، کارل تئودور با ساخت این مسجد، قصد داشت خود را حاکمی معرفی کند که به مدارا، تکثر فرهنگی و احترام به ادیان دیگر باور دارد؛ ارزشهایی که از اصول اساسی عصر روشنگری در اروپا محسوب میشد.
تلفیق هنر شرق و غرب در یک بنای بدون محراب
طراحی مسجد به نیکولا دو پیگاژ، معمار برجسته فرانسوی دربار سپرده شد که عملیات ساخت آن از سال ۱۷۷۹ آغاز و تا سال ۱۷۹۶ ادامه یافت. این بنا آمیزهای جذاب از معماری باروک اروپایی و عناصر معماری عثمانی و شرقی است. با این حال، بررسی دقیقتر نشان میدهد که مسجد شفِتسینگن فاقد اجزای اصلی یک مسجد کامل، نظیر محراب، منبر و محل وضو است. این غیبت عمدی، بهخوبی گواه بر این واقعیت است که هدف اصلی از احداث این بنا، کارکردی صرفاً هنری، نمادین و فلسفی برای تأمل و تحسین فرهنگهای دیگر بوده است.
از نماد فرهنگی تا عبادتگاه واقعی
با وجود آنکه این مسجد برای عبادت ساخته نشده بود، تاریخ در گذر زمان کارکردی مذهبی نیز به آن بخشید. پس از جنگ فرانسه و پروس در دهه ۱۸۷۰، شماری از سربازان و اسیران مسلمان اهل شمال آفریقا به مناطق اطراف شفِتسینگن منتقل شدند و از این بنا برای اقامه نماز استفاده کردند. در دهههای بعد نیز این مکان چندین بار میزبان مراسم مذهبی مسلمانان شد و بدین ترتیب، برای مدتی کوتاه از یک نماد صرفاً فرهنگی به یک عبادتگاه واقعی بدل گشت؛ رخدادی که بر پیچیدگی و جذابیت تاریخی این بنا افزود.
میراثی زنده از همزیستی در قرن بیست و یکم
امروزه مسجد شفِتسینگن با اجرای پروژههای گسترده مرمت از سوی دولت آلمان، شکوه و رنگهای اصیل قرن هجدهم خود را بازیافته است. این بنا که محبوبترین بخش مجموعه کاخ شفِتسینگن برای هزاران گردشگر سالانه محسوب میشود، فراتر از یک بنای تزئینی، حامل پیامی عمیق درباره مدارا و امکان گفتوگوی میان تمدنها است. «مسجد شفِتسینگن» همچنان بهعنوان سندی تاریخی از پیوند هنر، معماری و اندیشه، روایتگر بخشی از روابط پیچیده شرق و غرب بوده و پیام ماندگار همزیستی و احترام متقابل را در قلب اروپای امروز به نسلهای جدید منتقل میکند.