- عاشورا بهعنوان مؤلفهای هویتساز و انسجامبخش در تاریخ ایران
تحلیل دکتر محسن ردادی، مدیر گروه مطالعات انقلاب اسلامی پژوهشگاه، نشان میدهد که عاشورا در طول تاریخ ایران نه تنها یک رویداد مذهبی، بلکه یکی از مهمترین مؤلفههای هویتبخش و انسجامآفرین در جامعه ایرانی بوده است. از حکومتهای شیعی همچون آلبویه که برای نخستین بار مراسم گسترده عزاداری را رواج دادند و توانستند با تکیه بر این فرهنگ در برابر خلافت عباسی ایستادگی کنند، تا دوره صفویه که با بهرهگیری از مفاهیم شیعی همچون عاشورا و غدیر، انسجام داخلی را تقویت و از تمامیت ارضی ایران در برابر عثمانی دفاع کرد، و حتی در دوره قاجار که مراسم عزاداری امام حسین(ع) به فضایی مشترک برای نزدیکی مردم و حاکمیت تبدیل شد، عاشورا همواره نقشی محوری در شکلگیری قدرت سیاسی، تقویت اعتماد داخلی و حفظ استقلال ایران داشته است.
در دوره پهلوی و انقلاب اسلامی، فرهنگ عاشورا فراتر از یک سنت مذهبی، به یک چارچوب گفتمانی و نمادین برای مبارزه با نظام شاه تبدیل شد. دکتر ردادی با اشاره به تصویرسازیهای آن دوران تأکید میکند که شاه به عنوان یزید زمانه و امام خمینی(ره) در جایگاه امام حسین(ع) معرفی شدند؛ شهادت مرحوم سید مصطفی خمینی نیز در این فضا به عنوان داغی مشابه با مصائب عاشورا بازنمایی گردید و شعارهای الهامگرفته از این فرهنگ مانند «خون بر شمشیر پیروز است» توانست انسجام میان نیروهای انقلابی را افزایش دهد. به گفته این تحلیلگر، عاشورا در طول تاریخ ایران همواره عاملی وحدتبخش، تعیینکننده و هویتساز بوده است که جریانهای اجتماعی و سیاسی از آن تأثیر پذیرفتهاند.
- عاشورا؛ سنتی ایرانی‑اسلامی و زمینهساز تابآوری اجتماعی
دکتر ردادی با تأکید بر پیوند عمیق فرهنگ عاشورا با هویت ایرانی، عزاداری امام حسین(ع) را «سنت ایرانی‑اسلامی» توصیف میکند که با شکوه و شیوه خاص خود در ایران ظهور پیدا کرده و حتی میتوان آن را در ادامه خاطرات جمعی ایرانیان مانند سوگ سیاوش در شاهنامه تحلیل کرد. وی همچنین به نقش عاشورا در افزایش تابآوری اجتماعی اشاره مینماید و معتقد است مرور رنجهای کربلا از نظر روانی، آستانه تحمل جامعه را بالا برده و مردم را برای پذیرش هزینههای سنگین در راه اهداف بزرگ آماده میسازد. این تأثیر در دوران جنگ تحمیلی به وضوح قابل مشاهده بود که نگاه به خون شهیدان به عنوان «رنگینتر از خون سیدالشهدا نبودن» نشان میدهد که فرهنگ عاشورا چگونه میتواند انسانها را برای فداکاری، ایستادگی و دفاع از ارزشها و میهن آماده سازد و از فروپاشی و تسلیم شدن در برابر مشکلات جلوگیری کند.